مسئولیت انسان در برابر ابزارهای شناخت(پرسش و پاسخ)
پرسش:
اینکه خدای متعال به انسان ابزارهای شناختی مانند: چشم و گوش و دل عطا کرده است، چه مسئولیتهایی را برای او به دنبال خواهد داشت؟
پاسخ:
مسئولیتهای قرآنی
قرآنکریم در سوره اسراء آیه 36 میفرماید: «ولاتقف مالیس لک به علم، انّ السمع و البصر و الفوا دکل اولئک کان عنه مسئولا» از چیزی که به آن علم و یقین نداری پیروی نکن. زیرا هر یک از گوش و چشم و دل همگی مسئول میباشند. سمع و بصر دو ابزار مهم شناختی به حساب میآیند و مقصود از فواد همان روح و دل انسانی است که حقیقت و واقعیت انسان را تشکیل میدهد، و مسئولیت واقعی حتی در زمینه سمع و بصر او است. ولی به خاطر اهمیتی که این دو وسیله شناخت در زندگی انسان دارند، خود آنها هم مسئول معرفی شدهاند . اگر آغاز آیه شریفه ما را به یک حکم فطری یعنی پیروی فقط از علم توجه میدهد، ذیل آیه حکم فطری را بهگونهای مدلل میسازد و آن اینکه ابزار شناخت را مسئول میشمارد و مسئول بودن ابزار، در حقیقت همان مسئول بودن خود انسان است.
انواع مسئولیتهای ابزارهای شناخت
به طور کلی میتوان این مسئولیتهای ابزارهای شناخت را به سه گونه تفسیر کرد:
1- خداوند در وجود انسانها این ابزارها را تعبیه کرده است که از طریق آنها، حق را از باطل بازشناسد، و زندگی را براساس حق بنا نهد، از این جهت مسئول است به جای بستن چشم و گوش و اوهامگرایی به وسیله آنها حقایق را از امور وهمی، ظنی و تخیلی تمیز دهد و علم و یقین را مبنای زندگی خود قرار دهد.
2- انسان مسئول است در چگونگی بهرهبرداری از این ابزارها، به اینکه از هر نوع افراط و تفریط پرهیز کند، و دقت نماید که آیا آنچه را به وسیله چشم و گوش دیده و شنیده درست دیده و شنیده و تشخیص داده است و یا آنچه که به وسیله دل قضاوت کرده بهگونهای صحیح بوده است یا خیر؟ زیرا هر نوع دیدن و شنیدن نمیتواند پایه قضاوت دل باشد، و به مجموع این دو نوع مسئولیت در ذیل آیه شریفه اشاره شده است.
3- انسان مسئول است که از این ابزارها به طرز صحیح و مشروع بهرهبرداری کند، یعنی از مناظر حرام و محرمات چشم بپوشد، و از شنیدن غیبت و تهمت و لحنهای حرام گوش ببندد، و در مجموع احکام و حدود الهی را در زندگی فردی و اجتماعی خود پیاده نماید. زیرا در روز رستاخیز همین اعضای بدن به فرمان خداوند، بر ضد انسان که مسئولیتی مستقیم در مورد آنها دارد،
گواهی میدهند. قرآن کریم در آیات متعددی به این مسئولیت تصریح فرموده که به یک نمونه آن اشاره میکنیم: «آنگاه که به نزدیکی آتش رسیدند، گوشها و دیدگان پوستهای آنان به اعمال حرامی که به وسیله آنها مرتکب میشدند، گواهی میدهند.» (فصلت- 20) آنگاه که اعضا برخلاف کارهای افراد گواهی دادند، مورد اعتراض قرار میگیرند، و گنهکاران به آنها اعتراض میکنند که چرا بر ضرر ما گواهی دادید؟ آنها پاسخ میدهند که خدایی که همهچیز را به سخن درآورده است، ما را به سخن گفتن قادر ساخت. (فصلت- 21)
بنابراین کسانی که از این ابزارهای شناخت استفاده بهینه نکنند و در مسیر شکر نعمتهای الهی گام برندارند، خود همین ابزارها در روز قیامت علیه آنها شهادت خواهند داد!